O patrimonio que lis bufa la pocha: l’aragonés

Jueves, diciembre 9, 2010 17:49
Publicau en a categoría de l'aragonés, purnas

Como cada anyo a Unesco ha quitau t’a carrera o suyo Atlas d’as luengas en periglo de disparixer. L’aragones contina en o segundo trango enta a suya muerte como luenga de comunicacion. Ista categoria se diz “definitely endangered” y la cualifica, dentre atras cosas, que os ninos no aprenden ya l’aragones como luenga de mai. No ye de raso cierto, porque si bi ha bells ninons que charran de cutiano l’aragones, pero de feito no ye una situgacion estendillada.

Pero no escribo iste post ta charrar d’a situgacion de l’aragones, que ya sabemos cuala ye, y que ya analice fa un anyo, mirando, punto por punto, cuals son os criterios d’a Unesco ta calificar as luengas y fer-los veyibles en o caso de l’aragones.

Escribo iste post ta fer una huellada a la situgacion d’o patrimonio cultural d’Aragon. A Unesco diz que una d’as luengas istoricas y propias d’Aragon contina en a muga d’a muerte y a television publica, ni os prencipals meyos de comunicacion, han dito ni brenca ni meya. Garra manifestacion s’ha convocau por os que son tan alticamaus por o patrimonio cultural aragones que ye en Catalunya. Garra diputau d’as Cortes ha dito cosa sobre ixe feito grau que mete a l’aragones una mica mas aman de morir mientres a lei que ha de desenvolicar a suya amostranza y emplego ye aprebada pero cuasi aturada.

Bi ha patrimonios culturals y patrimonios culturals ta os politicos d’o pais. Y ye esclatero que o patrimonio cultural d’a luenga, de l’aragones, lis bufa la pocha. Dimpues vendran con glarimas a dicir que l’arte aragones s’amorta, que os biens que tienen atros no mos lis tornan, que Goya, y la jota y Buñuel son o nuestro patrimonio. Y no digo que no, pero no me creyere cosa, nunca mas, d’o que me digan ells.

L’aragonés, en periglo de disparixer

Viernes, febrero 20, 2009 18:39
Publicau en a categoría de l'aragonés, purnas

A Unesco publicaba ayer a suya nueba edizión d’o mapa d’as luengas en periglo. Una begada más, l’aragonés ye en un puesto destacau en a rilazión de luengas. A UNESCO califica a luenga en o segundo ran de periglo enta la suya muerte. Ta ficar-la en iste ran de periglo a UNESCO para cuenta en nueu bariables definidas por a cumbre de París d’espertos en luengas en periglo. Cadagún d’istos criterios ye puntuau de zero ta zinco, an 0 ye “luenga muerta” y 5 ye o millor grau posible. Seguntes istos criterios y a situgazión de l’aragonés que planteya a UNESCO ista ye a fotografía de l’aragonés güe:

  1. Transmisión d’a luenga dentre chenerazions: O salto dentre yayos y nietos ye salbau por una chenerazión que no ha quiesto charrar o l’han biedau de f er-lo. Os trangos enta la recuperazión d’a luenga por os ninos se trencan por a inbasión sistematica d’influenzias en castellán en toz os meyos de comunicazión. A puntuazión estaría un 1 (Creticamén en periglo)
  2. Numero de fablans: Os rans que se manullan ban dende os 10.000 (UNESCO) enta os 30.000. Ta isto, Unesco no fa un grau dentre 0 y zinco, porque son custions relatibas as que fan que un numero siga gran o chicot.
  3. Porzentache de fablans sobre a poblazión total: Si paramos cuenta en tot Aragón, ye dentre un 1% y un 3%, si nomás femos en as zonas tradizionals a tasa ye una mica más altera, arredol d’un 12%. A puntuazión estaría un 2 (en grau periglo, nomás una minoría fabla a luenga)
  4. Uso d’a luenga en dominios publicos y pribaus: L’aragonés, atamás de que bi ha puestos an no ye asinas, ye mayoritariamén una luenga d’uso domestico. Dentre 0 y 5, l’aragonés estaría un 2 (a luenga ye d’emplego limitau en ambitos sozials y no esclusiba en ambitos domesticos)
  5. Meyos de comunicazión y nuebos meyos: Fa unos diyas pensaba sobre isto porque manca un espazio comunicatibo en aragonés. Bi ha desperienzias unicas, bels programas de radio como Fendo Orella, rebiestas, articlos en os periodicos (mesmo l’Heraldo)…pero no esiste un reyalidat cutiana de poder leyer, sentir y beyer l’aragonés en os meyos de comunicazión. Si bien Internet ye un espazio an l’aragonés tiene presenzia, no ye una presenzia estable. Ye más bien produto d’iniziatibas presonals que china chana son fendo camín. Ye esclatero, sin dembargo, que Internet ufre posibilidaz que por l’inte y por a manca de presupuesto y refirme, son biedadas en atros campos como telebisión, radio, o periodicos. A puntuazión estaría un 1 (menimo, nomás s’emplega a luenga en no guaires nuebos meyos)
  6. Disponibilidaz de materials d’aprendizache: No ye fazil trobar materials nian Internet (Charrando.com ufre una buena ripa d’ellos). Tampoco no en paper, an destacan iniziatibas como “Pos ixo“, o libret parau por Mª Pilar Benítez t’a redolada Alto Galligo. A produzión literaria en aragonés ye chicota. En o ISBN nomás bi ha 9 libros editaus en l’año 2008, y un más que encara que diz que ye escrito en aragonés, ye catalán. A puntuazión estaría un 2 (pocos materials y a luenga no ye parti d’o curriculum escolar)
  7. Autituz y politicas linguisticas publicas, status ofizial: L’aragonés no tiene un status ofizial definido, y en as leis aragonesas nomás aparixe por l’inte, a nezesidat de creyar ixe status. As politicas publicas cambean entre amagar o problema o fer trangos enta una normalizazión efeutiba, encara que istos zaguers sigan asobén pocos, como a inclusión de l’aragonés como luenga boluntaria en os curriculos escolars o a retolazión bilingüe en bellas redoladas. En o ranking proposau por a Unesco, l’aragonés estaria dentre o 1 (asimilazión forzada, an la unica luenga ofizial ye a dominante y os atros idiomas no son reconoxitos ni refirmaus), o 2 (asimilazión autiba an no bi ha proteuzión t’as luengas minorizatas y o gobierno conbida a os fablans a chunir-se en atro sistema lingüistico), y o 3 (asimilazión pasiba, an no esisten politicas de refirme y a luenga mayoritaria ye cuasi esclusiba en l’ambito publico). A situgazión de l’aragonés tien rasgos d’istas tres bariables.
  8. Autituz d’os fablans enta la propia luenga: Bi ha bels fablans prou autibos en a esfensa de l’aragonés, pero a gran mayoria no beye ixa nezesidat y mesmo dixan de charrar o identifican l’aragonés con un fablar basto o fiero y prefieren que muera. A puntuazión estaría un 1
  9. Tipo y calidat d’a documentazión: Encara que se son fendo triballos de replega audiobisual no estan estendillatos. Amás, a escasa tradizión literaria de l’aragonés no fa fázil tener materials ta estudear a eboluzión d’a luenga. Os estudeos filolochicos son pocos y antimás muitas begadas son estaus adibius a os estudeos de l’español y no pas como luenga sino como dialeuto d’ixa atra fabla. A puntuazión estaría un 2 (trestallada, esisten materials pero no sistematicos)

Asinas que a meya estaría (12/8=1,5). Iste 1,5 ye o numero que dentre 0 y 5 define a luenga aragonesa como en grau periglo de disparixer. Ye de dar que muitas d’as zifras en o ranking son millorables con refirme publico y instituzional, tanto en meyos de comunicazión, presenzia en a escuela, refirme legal. Atros son boluntat d’os propios fablans.

Ye a propia Unesco a que fa pistas de por an puede marchar o prozeso enta a normalizazión de l’aragonés:

  • Amostranza d’a luenga y creyazión d’un corpus de materials ta ixo y de mayestros espezializaus.
  • Desembolique d’as capazidaz creyatibas d’os fablans, asinas como d’as competenzias ortograficas ta produzir materials literarios y documentar a luenga.
  • Politicas publicas autibas d’esfensa y desembolique d’a luenga.
  • Politica publica d’amostranza d’a luenga á os no fablans como parti d’o patrimonio cultural.

No diz cosa sobre atros puntos que son importans en Aragón; A manca de conzenzia d’a poblazión no aragonesofablán y a poca gana de fer cosa d’o Gobierno. En un país normal que la Unesco truque o ficazio sobre a disparixión d’un patrimonio ese feito que o gobierno salise a dar bella esplicazión. Aquí, no pas. Sobre a primer cosa, nomás mirar os comentarios d’a chen en a notizia sobre l’Atlas en o Periodico de Aragón y l’Heraldo, fa esclatero que cal politicas de prestichiar a luenga dentre os no-fablans, ta que sisquiá se miren l’aragonés como un patrimonio cultural y no pas como una amenaza ta no se sabe que.